Лингвистикон миниуджытæ

Индоевропаг ирон æвзаг йæхицæн æрбынат кодта Кавказы тынг раджы, æмæ æндæр æвзæгтæй æргомæй цаутæ исгæйæ, сси цавæрæй уынæм, ахæм.
Сæйраг лексикон миниуджытæ: фонетикон хицæндзинæдтæ:
– 43 дамгъæйы. Уыдонæй 11 хъæлæсон, 32 æмхъæлæсон.
– Аст хауæны: Номон, Гуырынон, Дæттынон, Иртæстон, Арæстон, Æддагбынатон, Цæдисон, Хуызæнон.

Морфологийæ та зæгъæн ис, æмæ бирæон нымæц суффикс «т» аразгæ у. Кæройнаг «о» ивы «æ»-йыл, «т» та вæййы уæд дывæргонд.
Æмтгæй зæгъгæйæ, суффикстæй ног дзырдтæ аразын у æвзаджы миниуджытæй иу.

Æвзаг иртасыны истори

Æвзаг бындур æвæрд æрцыд XVIII æнусы, Н. Витен, И.А. Гюльденштедт, Я. Рейнеггс Ирыстоны балцы куы уыдысты, уæд. Æндæр тынг дзæвгар бавæрд скодта немыцаг ахуаргонд Ю. фон Клапрот. Йæ чиныг «Путешествие на Кавказ и в Грузию». Мыхуыргонд æрцыд 1812 азы. Аивæй равдыста ирон æвзаг Алантæй кæй цæуы, уый. Дыгурон æвзаг диалекты къордыл нымадта.

Зынгæ куыст æвзагыл бакодта Уæрæсейы ахуыргонд Андреас Шёгрен. Лæмбынæг ахуыры фæстæ бацамыдта, дыгурон диалект рагондæр кæй у, уый.
Дарддæр В.Ф. Миллер архайдта æвзагыл. Кæронмæ раиртаста ирон æвзагы индоевропаг равзæрд. У бындурæвæрæг æвзаджы наукон иртасынæн æмæ ирон фольклоры ахуырады.

Ирон ахуыргонд Абайты Иван та фыста æрцæвыны бынаты тыххæй æвзаджы мидæг. Дзырдта иугонд литературон æвзаджы тыххæй.

Сеппæтæй бæлвырддæр æавзагыл бацархайдта Абайты Иваны фырт Васо. Раиртаста æвзаг райдианæй кæронмæ. Адих кодта хъæлæсон дамгъæтæ «тыхджын» æмæ «лæмæгъ»-тыл. Сфидар кодта æвзаг дыууæрдæм кæй у: кавказаг æмæ ирайнаг.

Нырыккон рæстæджы Ирон æвзаг иртасыныл архайынц Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны ахуыры уагдонты.

Ирон æвзагыл чингуытæ

Фыццаг чиныг ирон æвзагыл дины тыххæй уыди. Мыхуыргонд æрцыд 1798 азы. Фæстæдæр, 1844 азы рацыди Шегрены чиныг ирон грамматикæйы тыххæй, кæм уыд фыст ирон алфавит, ририллицæйы дамгъæтæй. Советон паддзахад куы ‘рцыд, алфавит латинаг дамгъæтæй фыссын байдыдтой.

Æнæхъæн XIX æнусы мыхуыргонд æрцыд æрмæст 43 чиныджы ирон æвзагыл. Уыдонæй 3 – аивадон уацмыстимæ: Къубалты А. «Æфхæрдты Хæсанæ», Гуырдзыбекты Б. «Сахи рæсугъд» æмæ Къостайы зындгонд «Ирон фæндыр».

XX æнусы райдианы мыхуыргонд æрцыд 41 чиныг. Уадзын райдыдтой газеттæ æмæ журналтæ. Советон рæстæгæй нырмæ мыхуыргонд цæуынц прозæ, ахуыры литературæ, поэзи, публицистикæ, фольклор, паддзахадон гæххæттæ.