Диалекттæ

Ирон æвзаджы ис 2 сæйраг диалекты: ирон (литературон) æмæ дыгурон. Диалекттæ кæрæдзийы хуызæн не ’сты.
Дыгуронау дзурынц Цæгат Ирыстоны ныгуылæнырдыгæй, иронау (æмæ къуыдайрагау) та Цæгат Ирыстоны æндæр рæтты æмæ Хуссар Ирыстоны.

Ирон диалект
Ирон диалект у сæйраг диалект. Сæйрагæн взæрст у теле-æмæ-радионадæн Цæгат Ирыстоны. Иронау мыхуыргонд цæуы газет «Рæстдзинад». Ирон диалект дыгуронимæ цасдæр æмхæццæ аразынц литературон æвзаг. Йæ бындурæвæрæг у Хетæгкаты Къоста. Хуссар Ирыстоны мидæг ирон диалект хъуыстгонд у 3 хуызæй (здыхтытæй): къуыдайраг, урстуаллаг æмæ чысайнаг. Хуссары здæхтыты ссарæн ис гуырдзыйаг ныхæстæ, кæдон Цæгаты зонынц уырыссаг нæмттæй.

Диалектты хицæндзинæдтæ

Ирон æмæ дыгурон диалекттæ фыццаджы дæр хицæн сты фонетикæ æмæ лексикæйæ, дарддæр та морфологийæ.
Лексикæмæ гæсгæ, ис дзы бирæ ныхæстæ сæ лексикон нысаниуæгтæй хицæн, æви сæ фонетикон миниуджытæй алыхуызон.
Хицæндзинæдты дæнцæгтæ уæ бон у фенын «Краткое пособие» разделы.
Туркаг ирæтты æвзаг та у ноджы цымыдисагдæр. Уыдонæн бантысти бахъахъхъæнын ныхасы рагон миниуджытæ æмæ сæ фылдæр хорз дзурынц сыгъдæг æвзагыл.

Фыссынад

Зелинчуккы фыстытæм гæсгæ, ирон адæммæ фыссынад фæзынд X æнусы. XI æнусыонг ирон фыссынад ницæмæй уал бæрæггонд уыди.
Æнусы кæрон рагон уырыссаг дамгъæтæй иронау мыхуыр уыд чиныг. Ссæдз азы фæстæ гуырдзыйаг дамгъæтæй фыстой ирон чиныг.

Нырыккон ирон фыссынад æрхъуыдыгонд æрцыд 1844 азы А. Шёгренæй. Советон рæстæджы Цæгат Ирыстоны тæлмац уыд латинаг дамгъæтæй, Хуссар Ирыстоны та гуырдзыйаг. 1938 азы иууылдæр уырыссаг дамгъæтыл ивд куы ‘рцыд, уæд дзы фæзынд дыууæ дамгъæйæ арæзт дамгъæтæ (дз, дж, хъ…).
Нырыккон алфавиты ис 43 дамгъæйы. Уыдонæй иуæй-иутæ фысгæ æмæ дзургæ сты æрмæст уырыссаг æвзагæй ист ныхæсты.